جستجوی همکاران

بررسی اثر بخشی گروه درمانی مبتنی بر نظریه انتخاب بر شادکامی دختران نوجوان

بررسی اثر بخشی گروه درمانی مبتنی بر نظریه انتخاب بر شادکامی دختران نوجوان
۱۳۹۷-۱۰-۲۱

دکتربتول غضنفری[۱]

مهناز شیرازی[۲]

 

چکیده:  این پژوهش به بررسی اثربخشی گروه درمانی مبتنی برنظریه انتخاب بر شادکامی دختران نوجوان می پردازد. پژوهش حاضر، نیمه آزمایشی از نوع پیش آزمون-پس آزمون با استفاده از یک گروه آزمایش ویک گروه گواه بود. جامعه­ آماری، شامل تمامی دانش آموزان دخترسال دهم ناحیه۴ آموزش وپرورش شهر مشهد درسال۱۳۹۵ بود که در پرسشنامه سلامت روان، یک نمره انحراف معیاربالاتراز میانگین دریافت کرده بودند. از این جامعه۴۰ دانش آموزبه شیوه نمونه گیری هدفمند انتخاب و به شیوه جایگزینی تصادفی در دو گروه آزمایش و گواه هر کدام ۲۰ نفر گماشته شدند. ابزار پژوهش، پرسشنامه  شادکامی آکسفورد (۱۹۸۹) بود. گروه آزمایش، گروه درمانی مبتنی بر نظریه انتخاب را در ۸ جلسه ۹۰ دقیقه ای و هفته ای یک بار دریافت کرد.  نتایج نشان داد ، گروه درمانی مبتنی برنظریه انتخاب  برمؤلفه های رضایت از زندگی و خود کارآمدی  شادکامی دختر ان نوجوان موثر و بر مؤلفه های دیگر شادکامی مؤثر نبوده است. از آنجا که این مداخله منجر به ارتقاء روابط، آگاهی از مسئولیت و واقعیت می‌شود؛ می توان به عنوان مداخله‌ای مؤثر در شادکامی نوجوانان استفاده کرد.

کلمات کليدي: گروه درمانی،  نظریه انتخاب، شادکامی، دختران، نوجوان.

 

مقدمه

یکی از مراحل بحرانی زندگی ، دوره نوجوانی است که با رشد و شکل گیری هویت ، افزایش خودمختاری ، تأثیرهمسالان ، تغییرات زیست شناختی و قرار گرفتن در معرض محیط و رفتارهای جدید توصیف می شود ( تمپل ، ۲۰۱۲ ، نقل از لواف ، شکری و قنبری، ۱۳۹۳).  نوجوانی دوره ای بین کودکی و یزرگسالی است. با توجه به این که سال های نوجوانی دوره شکل گیری ساختار شخصیت فردی و اجتماعی انسان است، بروز نابسامانی ها و از جمله  آسیب پذیری به اختلالات روانی می تواند قابلیت ها و در نهایت آینده و سرنوشت فرد را تحت تأثیر جدی قرار دهد. از این رو توجه به نیازهای نوجوانان از اهمیت خاصی برخوردار است (رابرت، ۱۹۹۸؛ نقل از رنجبر، رسولی و ثنایی، ۱۳۹۳).  

 

امروزه علي رغم ايجاد تغييرات عميق فرهنگـي و تغييـر در شیوه های زنـدگي، بسـياري از افراد و خصوصا نوجوانان دختر در رويارويي با مسائل زندگي، فاقد توانايي لازم و اساسي هستند و همـين امـر آنـان را در مواجهه با مسائل و مشكلات زندگي آسيب پذير كرده است(برغندان، ترخان و قائمی خمامی،۱۳۹۱) . اين دوره بهترین فرصت برای رشد و شکوفایی توانمندی هاست. به این مناسبت دوره نوجوانی را یکی از فرصت های پر اهمیت در زندگی آدمی به شمار آورده اند (پرتو، ۱۳۹۴).  کودکان و نوجوانان نیاز جدی دارند که علاوه  بر کسب تواناییهای خواندن، نوشتن، ریاضی و ...، خدمات اثربخش در زمینه حفظ و ارتقای شایستگیهای روانی – اجتماعی و سلامت دریافت کنند . بر همین اساس و به منظور ارتقای سطح سلامت و پیشگیری از آسیب های روانی – اجتماعی، در بسیاری از کشورها برنامه های متنوع آزمون و تجربه شده است (سازمان بهداشت جهانی، ۲۰۱۴). مدرسه می تواند فرصت بی بدیل را برای بهبود بخشیدن به زندگی بسیاری از کودکان و نوجوانان ایجاد کند. به موازات حرکت ملتها برای آموزش همگانی، افزایش نقش مدارس در اراِئه خدمات سلامت اهمیت یافته است. از این رو، توجه به بهداشت روانی کودکان و نوجوانان که در دوره بحرانی زندگی دستخوش تغییرات اساسی فیزیولوژیکی، روانشناختی و اجتماعی و نیز تنیدگی های شدید می شوند، ضرورت می یابد (گنجی، ۱۳۸۴). طی دهه آخر قرن بیستم برنامه ها و مداخله های مربوط به سلامت روان در مدارس به طور چشمگیری افزایش یافته است (گرینبرگ، دومیتویچ و بومبارگر، ۲۰۰۱) که با بررسی این برنامه ها و بازنگری مطالعات پژوهشی، می توان آن ها را در یکی از دو مقوله زیر قرار داد: ۱) گستره ای وسیع از برنامه های مبتنی بر پیشگیری، مانند آموزش مهارتهای زندگی، در مدارس مناطق گوناگون یا در گروههای بزرگی از دانش آموزان به اجرا در آمده اند. ۲) مداخله های تجویز شده یا هدایت شده ، برای شناسایی مشکلات و اختلالات خاص در کودکان و نوجوانان و انجام اقدامات لازم برای بهبودی سلامت آنان. مقوله اخیر با گروههایی سروکار دارد که ممکن است از رفتارهای مشکل زا و مختل کننده رنج ببرند یا در معرض تهدید عوامل خطرساز باشند. (وایست، ساندر، اکسرلوردلوئیز و کریتودولو،۲۰۰۲). هـر انسـاني داراي ويژگي هاي شخصيتي و الگوهاي رفتاري گوناگوني است. يكي از اين ويژگي هـا كـه نقـش عمده ای در بقاي انسان و سلامت رواني او دارد، شادکامی است. انسان بـا كمـك ايـن توانـايي است كه می تواند با شرايط متغير محيطي و دروني خود كنار آيد و موجوديت و سلامت رواني خود را حفظ كند(جلالی،۱۳۹۵). شادکامی ، تجربه کردن مکرر هیجان های خوشایند ، فقدان نسبی احساس های ناخواشایند ، و احساس کلی رضایت از زندگی است ( بیسواس – دینر و دین دین ، ۲۰۰۷ ) .  با این زمینه باید گفت؛ شادکامی یکی از متغیرهایی است که چندی است در حوزه روانشناختی وارد شده است و تحقیقاتی هم در این زمینه انجام شده که برخی از آن ها مؤید رابطه مستقیم آن با بهبود سیستم ایمنی بدن می باشد. در واقع همه انسان ها به دنبال شادکامي هستند ولي درصد كمي از انسان ها به خوبي آن را احساس و كسب مي كنند. زيرا در كسب و درك شادکامي به بعضي از جنبه هاي آن توجه مي كنند و چون از ابعاد ديگر شادکامي غافل هستند به شادماني پايدار دست پيدا نمي يابند. از سوی دیگر عدم شادی و استرس می تواند اثرات منفی برسلامتی افراد داشته باشد بطوریکه استرس، با تضعيف نظام مصون كننده بدن، فرد را مستعد بيماري ها مي سازد و تغييرات رفتاري  نامطلوبي مانند، اعتياد به الكل يا داروها را ايجاد مي كند. احتمال طلاق و خودکشی را افزايش مي دهد و در درازمدت موجب بيماري هاي مزمن چون فشار خون بالا، بيماري هاي قلبي و تنگي نفس و جزء آن را در پي دارد (لازاروس[۳] و فولكمن[۴]، ۱۹۸۴، به نقل از ديماتئو[۵]، ۱۹۹۱؛ ترجمه صالحی فر و موسوی اصل، ۱۳۸۸).

 

بررسی های انجام شده نشان می دهندکه درعمریک صدوچندساله روانشناسی عملی ،عمدتابرابعادمنفی هیجان ها توجه شده است.یک دلیل این موضوع شایداین باشدکه هیجان های منفی، می تواندزندگی مارابه گونه ای شدیدتروجدی ترتحت تأثیرقراردهند.بیشترمطالعات روان شناسان قرن بیستم براختلالاتی نظیرافسردگی،اضطراب واختلالات عاطفی تمرکزیافته است تابرهیجانات مثبتی نظیرشادی وبهزیستی، بااین وجودسالهای اخیربه نظرمی رسد که مطالعات افزایش چشمگیری داشته است(چامور،۲۰۰۷؛به نقل ازبهمنی،۱۳۸۹). از طرفی هم با وجود اين‌همه پيشرفت‌ و رشد سرسام‌آور فناوري و رفاه مادي، دنياي امروز ما بسيار ناپايدار و نامطمئن شده است. بسياري از افراد از يك احساس تنهايي و نااميدي رنج مي‌برند و در احساسي از بي‌معنايي دست ‌و پا مي‌زنند كه بيشتر همراه با پوچي و تهي شدن (خلاء وجودي)است. همين مسئله، ریشه روان‌آزردگي و اضطراب روزمره‌اي است كه سلامت رواني آنان را تهديد مي‌كند(محمدپور،۱۳۸۹).

 

در حال حاضر، ديدگاه هاي نظري متعـددي با رويكردهاي متفاوت به دنبال تبيين و حـل تعارض هاي نوجوانان هستند. ديدگاه هاي شناختي، شناختي رفتاري، سيستمي، درمان هيجاني، واقعيت درماني گلاسر و درمان انگيزشي نظام مند از جمله ي اين درمان ها مي باشند. در برخی رویکردهای درمانی، نظیر آنچه گلاسر (۲۰۰۳) طرح کرده است بر مفاهیمی چون کنترل، مسئولیت پذیری و انتخاب تأکید می شود که می تواند بر راهبردهای مقابله و منبع کنترل افراد اثر بگذارد. در برخی اوقات که شرایط به راحتی ممکن نیست، کافی است برای کاهش استرس کاری انجام داد تا این که نسبت به آن موضوع بی تفاوت بود(ناومی و کیمبرلی، ۲۰۱۲؛ نقل از رمزی، سپهری شاملو، علی پور و زارع، ۱۳۹۳). نظریه انتخاب تأکید می کند به دلیل آن که رفتار انتخاب شده است، کناره گیری از مسئولیت شخصی یا مقصر دانستن دیگران یا جامعه برای مشکلات، غیر قابل پذیرش است (پترسون، ۲۰۰۵؛ نقل از اولادی، ۱۳۹۰). گلاسر (۱۹۹۸) رفتار را شامل چهار مؤلفه ي عملكرد، تفكر، احساس و فيزيولوژي مي داند كه افراد بر دو مؤلفه­ي عملكرد و تفكر به طور مستقيم و بر مؤلفه هاي احساس و فيزيولوژي به طور غيرمستقيم كنترل دارند. هم چنین وی عقیده دارد که همه انسان ها با پنج نیاز ژنتیکی متولد می شوند و تمامی رفتارهای در جهت تأمین این نیازها است که عبارتند از: نیاز به عشق و تعلق، نیاز به آزادی، نیاز به قدرت، نیاز به تفریح و نیاز به بقا. از آن جا که رفتارها به عنوان راهی برای حل ناکامی ناشی از رابطه ای ناخوشایند انتخاب می شوند، پس هنگام تعامل با افرادی که در زندگی به « ها نیاز داریم می بایست انتخاب های مؤثرتری انجام دهیم (سلطانی شال، آقامحمدیان شعرباف و کارشکی، ۱۳۹۲).

 

نظریه انتخاب می گوید ما بیشتر از آنچه تصور می کنیم، بر زندگی خود کنترل داریم؛ هر چند بخش زیادی از این کنترل مؤثر نیست. کنترلی مؤثر است که حاصل انتخاب های بهتر باشد (پوند، ۲۰۰۹). پذیرش اصول اولیه تئوری انتخاب به این معنااست که ما مسئولیت تمام رفتارهایمان را برعهده می گیریم. این عقیده که فرد در مقابل رفتارش مسئول است، یکی از دستاوردهای نظریه انتخاب است و هنگامی که فرد تعهدی را در یک موقعیت می پذیرد این مسئولیت پذیری افزایش می یابد (اسکو، هابل و بل، ۲۰۰۹).نظریه انتخاب علـت مشـکلات روانشـناختی را در انتخـاب هـاي افـراد و عـدم مسئولیت فرد در ارضا ي نیازهـاي خـود مـی دانـد؛ در ایـن درمـان تلاش می شود که افراد از طریق انتخاب هاي بهتر بتوانند نیازهـاي بنیادین خود را برآورده سازند(کاکیا،۲۰۱۰؛ دربای،۲۰۰۷ ؛ به نقل از اسلامی، هاشمیان، جراحی و مدرس غروی، ۱۳۹۲). در حقیقـت هـدف اصـلی این رویکرد، کمک به افراد براي آگـاهی از نیازهـاي خود، پایش رفتار و انجام انتخاب هاي مناسـب اسـت، درمـانگران معتقدند کـه مشـکل اساسـی اغلـب درمـان جویـان فقـدان روابـط رضایت بخش یا موفق در هنگام تعامل کردن با افرادي اسـت کـه در زندگی به آنها نیاز دارند(همان منبع).

 

به اعتقاداستوب ورامبو(۲۰۰۷)رویکرد واقعیت درمانگری ازآن دسته رویکردهایی  است که  می تواند درزمره روان درمانگری مدرسه به حساب آید.تحقیقات  نشان  می دهند که جلسات  واقعیت درمانگری می تواند به کودکان ونوجوانان احساس  تعلق ببخشند(بالیکس ودورا،۲۰۰۷).

 

پژوهش ها نشان می دهد که نظریه انتخاب  وواقعیت درمانی  نقش مؤثری درکاهش مشکلات روانی درسنین مختلف داشته است ازجمله برافزایش سازگاری اجتماعی و خود-تنظیمی در نوجوانان (حسینی، اژه ای،  غلامعلی لواسانی و خلیلی، ۱۳۹۶)؛ افسردگی بزرگسالان (بهار گاوا،۲۰۱۳)؛ خودتنظیمی، سازگاری اجتماعی و کاهش پرخاشگری (حسینی، غلامعلی لواسانی ومهرابی،۱۳۹۱)؛ انگیزش تحصیلی واهمال کاری (نیک بخت، عبدخدایی و حسن آبادی،۱۳۹۲)؛ اعتیاد به اینترنت وحرمت خود ؛احساس ارضای نیاز وتغییر رفتار دانش آموزان دبیرستانی(لوید،۲۰۰۵)؛ افزایش توان مقابله با رفتارهای قلدرانه با دانش آموزان قربانی قلدری (مرادی، اعتمادی و نعیم آبادی، ۱۳۸۹)؛ بر سطح اعتیاد به اینترنت و عزت نفس دانشجویان کره ای معتاد به اینترنت (کیم، ۲۰۰۸؛ نقل از ملکی تبار و ریاحی، ۱۳۹۴)؛ بر سبک های حل تعارض و کیفیت رابطه زوجین ناسازگار(غضنفری، کشاورزی ارشدی، حسنی و امامی پور، ۱۳۹۷).

 

همچنین پژوهش ها نشان می دهند که افراد با شادکامی بالا ، بیشتر عمر می کنند ، ازدواج های طولانی تری دارند ، درآمد بیشتری دارند ، از سوی کارفرمایان شان بهتر ارزیابی می شوند ، عادت بهداشتی بهتر و روزهای بیماری کمتری دارند ، به طور موثری به روابطشان تمایل نشان می دهند ، نوع دوست تر ، کنجاوتر ، جستجوگرتر ، قدرشناس تر ، امیدوارتر و خلاق تر هستند ، بیش از افراد دیگر خطر می کنند ، در پی روابط جدید هستند و از سبک های سالم تفکر بهره می برند ( بیسواس – دینر و دین ، ۲۰۰۷ ) . دینر و سلیگمن (۲۰۰۲) وجه مشترک افراد شاد را در داشتن تعلقات اجتماعی ارزشمند می دانند. شادکامی به وسیله یک عامل ایجاد نمی شود؛ بلکه از طیف وسیعی از متغیرها تأثیر می پذیرد. پژوهش ها نشان می دهند که عوامل عمده مؤثر بر شادکامی تحت کنترل شخصی افراد هستند (بیسواس- دینر و دین، ۲۰۰۷). این عوامل عبارتند از اهداف (ایمونز، ۱۹۹۹؛ ساگیو، روکاس و هازن، ۲۰۰۴)، روابط اجتماعی مثبت (آرگایل، ۲۰۰۱؛ بیسواس- دینر و دین، ۲۰۰۷؛ نقل از خدادادی سنگده، تولائیان و بلقان آبادی، ۱۳۹۳).

 

برخوری، رفاهی و فرح بخش ( ۱۳۸۸ ) در پژوهش خود با هدف بررسی اثر بخشی تقویت مهارت مثبت اندیشی به شیوه گروهی بر افزایش انگیزه پیشرفت ، حرمت خود و شادکامی به این نتیجه دست یافتند که این شیوه درمان گروهی اثر بخشی بوده است (سلیگمن و همکاران، ۱۹۹۱ ؛ به نقل از سعادت ، ۱۳۹۰ ).پژوهشهای مربوط به شادکامی به عنوان بخشی درمطالعات چهاردهه آخر بیستم دربسیاری ازجوامع بااندازه گیری ومقایسه شادکامی درسطوح ملی،منطقه ای وحتی بین المللی توانسته اند تصاویری گویا وعینی ازموقعیت وشرایط زندگی درجوامع خود بدست دهند وبه این وسیله زمینه رابرای مطالعات بیشتر وجامع تر فراهم آورد.هم چنین براساس  پژوهش های مختلف مشخص شده است  دانش اموزانی که افسرده تر می باشند دارای انگیزه ی تحصیلی کمتری هستند ومیزان فعالیتهای آموزشگاهی آنها کاهش می یابد(میرزایی،۱۳۸۹). از آن جا که زندگی پر از چالش ها و استرس ها و مشکلات است، لذا ا نسان نیازمند ابزارهایی برای مقابله با این شرایط است. با توجه به مطالب ارائه شده، هدف این پژوهش  بررسی گروه درمانی مبتنی برنظریه  انتخاب بر شادکامی دختران  نوجوان  است.

 

 روش پژوهش

پژوهش حاضر، نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون- پس آزمون با گروه گواه و شامل مراحل اجرایی زیر بود: جایگزین کردن تصادفی آزمودنی ها؛ اجرای پیش آزمون وجمع آوری داده ها؛ اجرای متغیرمستقل روی گروه آزمایشی؛ اجرای پس آزمون وجمع آوری داده‌ها.  .جامعه آماری پژوهش رادانش آموزان دختر پایه دهم ناحیه ۴ آموزش و پرورش مشهد تشکیل دادند که از این جامعه آماری ، ۶۰ دانش آموزکه در پرسشنامه سلامت روان (GHQ) یک انحراف معیارپایین ترازمیانگین کسب کرده بودند انتخاب و سپس بر اساس ملاک‌های ورود و خروج در پژوهش ۴۰ دانش آموز انتخاب و به صورت تصادفی ۲۰دانش آموز  در گروه آزمایش و۲۰ دانش آموز در گروه گواه قرار گرفتند.  گروه آزمایش گروه درمانی مبتنی بر نظریه انتخاب را در ۸ جلسه ۹۰ دقیقه ای دریافت کردند و برای رعایت ملاک‌های اخلاق در پژوهش،  گروه گواه نیز، پس از پایان طرح از خدمات مشاوره‌ای و درمانی بهره مند شدند. معیارها و شرایط ورود در این پژوهش عبارت بودند از: دانش آموزانی که می­توانستند ۸ جلسه پیاپی در جلسات شرکت کنند و رضایت مکتوب خود را جهت شرکت در پژوهش اعلام کنند ؛ ملاک‌های خروج: غیبت بیش از ۲ جلسه از جلسات مشاوره گروهی نظریه انتخاب و عدم انجام تکالیف مربوطه، دریافت به طور همزمان درمان روانشناختی به صورت فردی و گروهی.

 

ابزار گردآوری داده ها

پرسشنامه شادكامي آكسفورد (OHI)

آزمون شادکامی آکسفورد[۶] (OHI) دارای ۲۹ ماده است و میزان شادکامی فردی را می سنجد. این آزمون در سال ۱۹۸۹ توسط مایکل آرگایل وبراساس پرسشنامه افسردگی بک (۱۹۹۸) ساخته شده است. ۲۱ عبارت این پرسشنامه از BDI گرفته شده ومعکوس گردیده و ۱۱پرسش به آن اضافه شده است تا سایر جنبه های سلامت ذهنی را پوشش دهد. مانند آزمون افسردگی بک هر گویه پرسشنامه شادکامی دارای چهار گزینه است که آزمودنی باید بر طبق وضعیت فعلی خودش یکی از آنها را انتخاب نماید. امروزه به طور گسترده ای از این آزمون در پژوهش های مربوط به شادکامی استفاده می شود.

 

روایی و پایایی پرسشنامه را به کمک ضریب آلفای کرونباخ ۹۰/۰ وپایایی باز آزمایی آن را طی هفت هفته ۷۸/۰گزارش کرده اند.روایی همزمان این پرسشنامه با استفاده از ارزیابی دوستان افراد درباره آنها۴۳/۰محاسبه شد. همچنین از آنجایی که شادکامی دارای سه بخش: عاطفه مثبت، رضایت ونبود عاطفه منفی دانسته شده، همبستگی این پرسشنامه با مقیاس عاطفه مثبت برادبرن(۳۲/۰)،باشاخص رضایت از زندگی(۵۷/۰) و با پرسشنامه افسردگی بک (۵۲/۰)  محاسبه شد. در پژوهشي كه توسط علي پور و نوربالا (۱۳۷۸) با نمونه اي متشكل از ۱۰۱ نفر از دانشجويان دانشگاههاي تهران صورت گرفت؛ ضريب همساني دروني براي گروه مردان وزنان به ترتيب برابر ۹۴/ ۰و۹۰/ ۰و اعتبار باز آزمايي پس از ۷هفته ۷۸/۰ وضريب پايايي باز آزمايي با فاصله زماني سه هفته در يك نمونه ۲۵ نفري ۷۹/۰به دست آمد. در این پژوهش آلفا کرونباخ ۸۰/۰ به دست آمد.

 

نتایج

 شاخص‌های توصیفی ابعاد و نمره کل شادکامی در مرحله پیش آزمون و پس آزمون در جدول ۱ ارائه شده است.

 

جدول ۱٫ شاخص‌های توصیفی ابعاد و نمره کل شادکامی در پیش آزمون و پس آزمون در گروه آزمایش و کنترل

متغیر

گروه

پیش آزمون

پس آزمون

آزمون کالموگروف- اسمیرنوف

میانگین

انحراف استاندارد

میانگین

انحراف استاندارد

شاخص

سطح معناداری

خودپنداره

آزمایش

۳۵/۱۰

۲۹/۲

۰۰/۱۴

۶۶/۳

۱۴/۰

۲۰/۰p

کنترل

۵۳/۹

۱۸/۳

۱۲/۱۰

۶۵/۳

۱۵/۰

۲۰/۰p

رضایت از زندگی

آزمایش

۲۴/۴

۹۲/۱

۲۴/۵

۹۷/۰

۱۵/۰

۲۰/۰p

کنترل

۶۵/۳

۴۶/۱

۴۱/۳

۸۷/۱

۱۴/۰

۲۰/۰p

آمادگی روانی

آزمایش

۷۴/۴

۴۵/۱

۵۲/۶

۲۷/۲

۱۷/۰

۲۰/۰p

کنترل

۶۵/۴

۴۴/۳

۴۷/۴

۷۴/۲

۱۳/۰

۲۰/۰p

سرذوق بودن

آزمایش

۷۶/۳

۱۱/۲

۲۴/۳

۳۰/۱

۱۵/۰

۲۰/۰p

کنترل

۷۱/۲

۶۱/۱

۶۴/۲

۹۰/۱

۲۰/۰

۰۸/۰=p

احساس زیبایی شناختی

آزمایش

۴۱/۷

۵۰/۱

۲۴/۹

۵۶/۲

۱۷/۰

۲۰/۰p

کنترل

۰۰/۷

۸۹/۲

۵۳/۷

۰۸/۳

۱۶/۰

۲۰/۰p

خودکارآمدی

آزمایش

۸۸/۵

۰۳/۲

۰۰/۸

۲۱/۲

۱۲/۰

۲۰/۰p

کنترل

۸۲/۴

۱۳/۲

۱۸/۵

۲۷/۲

۱۷/۰

۱۹/۰=p

امیدواری

آزمایش

۰۰/۳

۳۷/۱

۵۳/۳

۰۷/۱

۱۸/۰

۱۵/۰=p

کنترل

۴۷/۳

۴۰/۲

۸۲/۲

۱۳/۱

۲۰/۰

۰۷/۰=p

نمره کل شادکامی

آزمایش

۰۶/۳۷

۹۲/۵

۷۶/۴۹

۲۷/۱۱

۱۸/۰

۲۰/۰p

کنترل

۹۴/۳۴

۵۶/۱۳

۱۸/۳۶

۹۷/۱۵

۱۹/۰

۲۰/۰p

در این پژوهش جهت پاسخگویی به فرضیات پژوهشی از تحلیل کوواریانس چندمتغیره استفاده شده است. برای انجام این آزمون‌، علاوه بر فاصله ای بودن مقیاس اندازه گیری متغیرها، بهنجار بودن توزیع متغیرها، تحقق مفروضه همگنی ماتریس واریانس-کوواریانس و نیز همبستگی متغیرهای وابسته ضروری است. نتایج آزمون کالموگروف- اسمیرنوف یکراهه[۷] جهت بررسی نرمال بودن توزیع متغیرها در جدول ۱ ارائه شده است. نتایج نشان می‌دهد که توزیع تمامی متغیرها به تفکیک گروه ها نرمال است. بررسی همگن بودن ماتریس‌های واریانس- کوواریانس با آزمون ام. باکس[۸] نیز نشان داد که این مفروضه محقق شده است (۳۲/۰=P، ۱۱/۱=F، ۶۷/۴۰=Box`s M). آزمون کرویت بارتلت[۹] نیز نشان داد که میان متغیرها وابسته همبستگی وجود دارد(۰۰۰۱/۰=P، ۳۲/۱۴۲=Bartlett`s c2 ). بر این اساس امکان استفاده از آزمون کوواریانس چندمتغیره فراهم شده است. نتایج این تحلیل در جدول ۲ آورده شده است.

 

جدول ۲٫  نتایج آزمون تحلیل کوواریانس چندمتغیره در ابعاد شادکامی

متغیرها

منبع تغییرات

مکعب مجذورات

F

سطح معناداری

مجذور اتای سهمی

توان آزمون

خودپنداره

پیش آزمون

۰۶/۹۷

۶۴/۸

۰۱/۰

۲۶/۰

۸۱/۰

عضویت گروهی

۳۹/۲۲

۹۹/۱

۱۷/۰

۰۷/۰

۲۷/۰

رضایت از زندگی

پیش آزمون

۴۵/۱

۵۱/۱

۲۳/۰

۰۶/۰

۲۲/۰

عضویت گروهی

۲۱/۵

۴۳/۵

۰۳/۰

۱۸/۰

۶۱/۰

آمادگی روانی

پیش آزمون

۲۰/۰

۰۴/۰

۸۲/۰

۰۲/۰

۰۶/۰

عضویت گروهی

۶۲/۸

۸۶/۱

۱۹/۰

۰۷/۰

۲۶/۰

سرذوق بودن

پیش آزمون

۵۵/۳

۹۷/۱

۱۷/۰

۰۷/۰

۲۷/۰

عضویت گروهی

۱۷/۰

۰۲/۰

۸۵/۰

۰۱/۰

۰۵/۰

احساس زیبایی شناختی

پیش آزمون

۹۸/۶

۴۵/۱

۲۴/۰

۰۶/۰

۲۱/۰

عضویت گروهی

۱۱/۱

۲۳/۰

۶۴/۰

۰۱/۰

۰۸/۰

خودکارآمدی

پیش آزمون

۸۸/۹

۱۱/۳

۰۹/۰

۱۱/۰

۴۰/۰

عضویت گروهی

۲۶/۲۳

۳۱/۷

۰۱/۰

۲۳/۰

۷۴/۰

امیدواری

پیش آزمون

۱۸/۰

۱۵/۰

۷۰/۰

۰۱/۰

۰۷/۰

عضویت گروهی

۵۰/۱

۲۲/۱

۲۸/۰

۰۵/۰

۱۹/۰

 

نتایج آزمون لامبدای ویلکز[۱۰] برای چندمتغیره بودن نشان داد که ترکیب خطی متغیرهای وابسته بر حسب عضویت گروهی معنادار نیست(۰۵/۰≤P، ۳۸/۱= F، ۶۶/۰=Wilks` Lambda). تحلیل های تک متغیره در جدول ۲ نشان می دهد که تنها در رضایت از زندگی (۰۵/۰≥P) و خودکارآمدی (۰۵/۰≥P) تفاوت معناداری بر حسب عضویت گروهی وجود دارد اما در سایر ابعاد شادکامی این تفاوت معنادار نیست(۰۵/۰≤P). مقایسه میانگین های اصلاح شده پس از حذف اثر پیش آزمون نشان می دهد که میانگین رضایت از زندگی ( ۷۶/۴ در برابر ۸۹/۳) و خودکارآمدی (۵۱/۷ در برابر ۶۶/۵) در آزمودنی های گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل افزایش یافته است. اندازه اثر این مداخله در افزایش رضایت از زندگی و خودکارآمدی به ترتیب ۱۸/۰ و ۲۳/۰ است. بدین معنی که دریافت یا عدم دریافت گروه درمانی مبتنی بر نظریه انتخاب تنها ۱۸ درصد تفاوت ها در رضایت از زندگی و ۲۳ درصد تفاوت های موجود میان آزمودنی در خودکارآمدی را تبیین می‌کند. توان آزمون نیز ۶۱/۰ و ۷۴/۰ می باشد که نشان دهنده کفایت نسبی آزمون در تشخیص تفاوت هاست.

 

بحث

هدف ازپژوهش حاضر بررسی اثربخشی گروه درمانی مبتنی برنظریه انتخاب بر شادکامی دختران نوجوان بود. نتایج به دست آمده نشان داد که تفاوت بین دو گروه آزمایش و کنترل در پس آزمون معنادار است. این نتایج با یافته‌های (حسینی و همکاران، ۱۳۹۶)؛ (بهار گاوا،۲۰۱۳)؛ (حسینی و همکاران ،۱۳۹۱)؛ (نیک بخت وهمکاران،۱۳۹۲)؛ (لوید،۲۰۰۵)؛ (مرادی و همکاران ، ۱۳۸۹)؛ (کیم، ۲۰۰۸؛ نقل از ملکی تبار و ریاحی، ۱۳۹۴)،  (غضنفری  و همکاران، ۱۳۹۷) همخوانی دارد.

 

نتایج به دست آمده نشان دادرویکرد مبتنی برنظریه انتخاب به صورت گروهی درافزایش شادکامی دختران نوجوان اثربخش بوده است. واندازه ی این اثر درمقیاس رضایت اززندگی و خودکارآمدی معنادار بود.درتبیین این یافته می توان گزارش دادکه آموزش ویادگیری این نظریه به اختیاروآزادی شخصی نوجوانان درتمام جنبه های زندگی منتهی می شود ونورامیدرا دردل آن ها زنده نگه می دارد؛ آن جایی که نظریه انتخاب مفهوم منسجمی از رفتار انسان را آموزش می دهد و افراد را به سوی روان شناسی کنترل درونی و دست شستن از کنترل بیرونی دعوت می کند، بر اساس تجربه زمانی که می توانیم باور خود مبنی بر کنترل بیرونی و اجبار را به یک آگاهی و شناخت صحیح از انتخاب تبدیل کنیم، به خوبی در مسیر یک تغییر اثربخش و طولانی مدت قرار خواهیم گرفت. در اینجاست که به تمرکز بر گذشته و سرزنش رفتار و کردار دیگران پایان داده که در واقع هیچ کنترلی هم بر آن نداریم و آماده ایم که در اینجا و هم اکنون رفتارهای اثربخش تری که بر آن ها کنترل کافی داریم را انتخاب کنیم (گلاسر۱۹۹۹؛ نقل از ملکی تبار و ریاحی، ۱۳۹۵). باآموزش نظریه انتخاب به نوجوان کمک می کنیم تاخودراقربانی شرایط وافرادنداند (گلاسر،۲۰۱۲). گلاسر معتقد است بایادگیری نظریه انتخاب می آموزیم که این ماهستیم که رفتارخودراانتخاب می کنیم .می توانیم به سمت یک نگرش بسیارقدرتمندبه جهان هستی حرکت کنیم .گلاسراین نگرش راباداشتن یک زندگی تحت کنترل خود، شادکامی و برخورداری ازسلامت روان مرتبط می داند. شادکامی همیشه جزاهداف بشربوده است وهمگان برای رسیدن به آن درتلاش هستند. نظریه انتخاب فرایندی است با تأکید بر انتخاب، مسئولیت پذیری و ارزیابی شخصی، که در این روند فرد پاسخ گوی انتخاب ها و پیامدهای آن است. این نظریه سعی دارد که با آگاه ساختن فرد نسبت به رفع نیازهایش او را از تمرکز بر عوامل بیرونی و سلب مسئولیت در برابر خویش به سمت تأکید بر توانایی هایش و مسئولیت پذیری بیشتر سوق دهد. گلاسر روش درمانی خود را یک فرایند آموزشی و نه صرفا درمانی می داند. مشاوره بخش مهمی در فرایند یادگیری و چگونگی حل مسائل کودکان، هدایت نوجوانان و در نهایت پرورش افرادی است که مشاور خود باشند (وبولدینگ، ۲۰۱۰). همچنین نتایج پژوهش  ( بیسواس – دینر و دین ، ۲۰۰۷ )، نشان داد که افراد با شادکامی بالا ، بیشتر عمر می کنند ، ازدواج های طولانی تری دارند ، درآمد بیشتری دارند ، از سوی کارفرمایان شان بهتر ارزیابی می شوند ، عادت بهداشتی بهتر و روزهای بیماری کمتری دارند ، به طور مؤثری به روابطشان تمایل نشان می دهند ، نوع دوست تر ، کنجاوتر ، جستجوگرتر ، قدرشناس تر ، امیدوارتر و خلاق تر هستند ، بیش از افراد دیگر خطر می کنند ، در پی روابط جدید هستند و از سبک های سالم تفکر بهره می برند . ازنظرروانشناسان افرادشادکام افرادسالم تر ورشدیافته تری هستند.آنهاباشادکامی به سوی اهدافشان حرکت می کنندواحساس رضایت وعلاقه بیشتری به خودودیگران دارند(کایرا،۲۰۰۲). برخوری و همکاران ( ۱۳۸۸ ) در پژوهش خود با هدف بررسی اثر بخشی تقویت مهارت مثبت اندیشی به شیوه گروهی بر افزایش انگیزه پیشرفت ، حرمت خود و شادکامی به این نتیجه دست یافتند که این شیوه درمان گروهی اثر بخشی بوده است .شادکامی به بهزیستی ذهنی گفته می شود؛یعنی درک کلی فردازرضایتش نسبت به زندگی)لیمبروسکی،۲۰۰۰). ازآنجایی که رسیدن به شادکامی هنرمهمی درزندگی دختران نوجوان  تلقی می شود،لذا لزوم آموزش هایی جهت دستیابی به میزانی ازشادکامی دراین افرادضروری احساس می شود. نتایج این پژوهش نشان داد که این مداخله به جز بر مقیاس رضایت از زندگی و خودکارآمدی برمقیاس های دیگر شادکامی موثر نبوده است؛ درتبیین این یافته می توان گفت برنامه های خیلی موفق ، جامع هستند ومؤلفه های چندگانه دارند ومعطوف به افراد ، خانواده ها ، همسالان ،مدارس ، اجتماعات ورسانه ها هستند . همچنین ، راهبردهای پیشگیری برای دستیابی به اثرهای موردنظر ، نیاز به قوت واستمرار دارند. تقویت وپیشبرد نشستها برای ایجاد حرکت وپیشرفت اولیه وحفظ اثرات در طول زمان مهم هستند.

 

درپایان می توان نتیجه گرفت گروه درمانی مبتنی برنظریه انتخاب برشادکامی دختران نوجوان موثراست.ازمحدودیت های پژوهش این است که جامعه آماری پژوهش رادختران نوجوان تشکیل دادندوبنابراین نتایج این پژوهش قابل تعمیم به جامعه پسران نیست.پیشنهادمی شودبرای برنامه ریزی های گسترده وعلمی پژوهش حاضردرنقاط مختلف وبانمونه های مختلف تکرارشود. همچنین این پژوهش در جامعه ای خارج از آموزش و پرورش و با در نظر گرفتن تفاوت های جنسیتی اجرا شود ؛ همچنین برگزاری دوره های تخصصی بااستفاده ازرویکردمبتنی برنظریه انتخاب به مشاوران ودرمانگران پیشنهادمی شود.

 

منابع فارسی

اسلامی، رضا؛ هاشمیان، پیمان؛ جراحی، لیدا؛ مدرس غروي، مرتضی. (۱۳۹۲). اثربخشی رویکرد واقعیت درمانی گروهی بر شادکامی و کیفیت زندگی نوجوانان بد سرپرست در مشهد. مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، ۵۶(۵)،  ۳۰۰ – ۳۰۶٫

اولادی، زکیه. (۱۳۹۰). اثربخشی گروه درمانی مبتنی بر واقعیت درمانی در کاهش دلزدگی و افزایش رضامندی زناشویی زنان متأهل. پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه فردوسی مشهد.

برخوری ، حمید ، رفاهی ، ژاله ، و فرح بخش ، کیومرث .( ۱۳۸۸ ) . اثربخشی آموزش مهارت های مثبت اندیشی به شیوه گروهی بر انگیزه

پیشرفت ، عزت نفس ، و شادکامی دانش آموزان پسر پایه اول دبیرستان شهر جیرفت. فصلنامه علمی – پژوهش رهیافتی نو در مدیریت آموزشی ، ۱ ، ۱۴۴-۱۳۱ .

برغندان، سپیده؛ ترخان، مرتضی؛ قائمی خمامی، نیما(۱۳۹۱). تعیین اثربخشی آموزش مدیریت خشم بر سازگاری اجتماعی دانش آموزان دختر مقطع دبیرستان شهر رشت، فصلنامه مطالعات روان شناسی بالینی، ۸(۲).

بهمنی ، سمیه ( ۱۳۸۹ ) . رابطه هوش هیجانی با افسردگی شغلی و شادکامی مدیران مدارس شهر مرو دشت در سال ۸۹-۸۸ ، پایان نامه کارشناسی ارشد مشاوره دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرو دشت .

پرتو، مسلم. (۱۳۹۴). بررسی اثربخشی آموزش مهارتهای زندگی بر بهبود خودکارآمدی و جرأت ورزی در دانش آموزان پایه اول متوسطه، فصلنامه تعلیم و تربیت، ۱۲۲، ۱۴۶- ۱۷۰٫

حسینی، سید رحمان؛ اژه ای، جواد، غلامعلی لواسانی، مسعود و خلیلی، شیوا. (۱۳۹۶). بررسی اثربخشی مشاوره گروهی مبتنی بر نظریه انتخاب و واقعیت درمانگری بر افزایش سازگاری اجتماعی و خود- تنظیمی، مجله روانشناسی، ۲۱(۲)، ۱۱۸-۱۳۲٫

حسینی ،سید رحمان؛  غلامعلی لواسانی ، مسعود و محرابی ،سیده زهرا . ( ۱۳۹۱ ) اثر بخشی مشاوره گروهی با روش واقعیت درمانی بر کاهش پرخاشگری در نوجوانان.

خدادادی سنگده، جواد، تولائیان، سید عبدالحسین و بلقان آبادی، مصطفی. (۱۳۹۳). اثربخشی روان درمانی مثبت نگر به شیوه گروهی بر افزایش شادکامی مادران کودکان با نیازهای ویژه، فصلنامه روانشناسی خانواده، ۱(۱)، ۵۳- ۶۲٫

سعادت، حسین. (۱۳۹۰). بررسی میزان شادکامی در دانش آموزان نوجوان دختر و تأثیر مثبت درمانی گروهی بر شادکامی آنان. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد.

سلطانی شال، آقامحمدیان شعرباف، و کارشکی. (۱۳۹۲). نقش تیپ شخصیتی و هوش هیجانی با میانجی گری استرس ادراک شده و راهبردهای مقابله ای در کیفیت زندگی بیماران قلبی. ماهنامه علمی پژوهشی علوم پزشکی کرمانشاه، ۱۷، ۴۴۹- ۴۵۹٫

دیماتئو،ام رابین. (۱۹۹۱). روانشناسی سلامت، ترجمه : محمدرضا صالحی فر، سید مهدی موسوی اصل (۱۳۸۸)، تهران: نشر سمت.

رنجبر، ادریس؛ رسولی، محسن و ثنایی، باقر. (۱۳۹۳). تأثیر معنادرمانی گروهی بر ارتقای سلانت روان پسران اول متوسطه مدارس شبانه روزی، مجله پژوهش های روان شناسی بالینی و مشاوره، ۴(۱)، ۳۷-۵۴٫

رمزی، لیلا؛ سپهری شاملو، زهره، علی پور، احمد و زارع، حسین. (۱۳۹۳). اثربخشی واقعیت درمانی گروهی بر راهبردهای مقابله ای، فصلنامه روانشناسی خانواده، ۱(۲)، ۱۹- ۳۰٫

علي پور، احمد وآگاه هريس، مژگـان. (۱۳۸۶). اعتبـار و روايـي فهرسـت شـادكامي آكسـفورد در ایراني ها. فصلنامه روان شناسان ايراني،۳(۱۲):۲۹۸ -۲۸۷٫

علي پور، احمد؛ نوربالا، احمدعلي.(۱۳۷۸). بررسي مقدماتي پايايي و روايي پرسش نامه شادكامي آكسفورد در دانشجويان دانشگاه هاي تهران. فصلنامه انديشه و رفتار، ۵(۱و۲):۶۴ -۵۵٫

غضنفری، کشا ورزی ارشدی، حسنی و امامی پور. (۱۳۹۷). اثربخشی زوج درمانی مبتنی بر نظریه انتخاب بر سبک های حل تعارض و کیفیت رابطه زوج های ناسازگار، فصلنامه روانشناسی کاربردی، ۱۲، ۱(۴۵)، ۴۷- ۶۲٫

گلاسر، ویلیام. (۲۰۱۲). واقعیت درمانی، ترجمه: علی صاحبی(۱۳۹۲)، تهران: سایه سخن.

گنجی، حمزه. (۱۳۸۴). بهداشت روانی، چاپ ششم، تهران: ارسباران.

لواف، هانیه؛ شکری، امید و قنبری، سعید. (۱۳۹۳). نقش واسطه ای مدل های ارتباطی زوجین در رابطه بین تعارض زناشویی و مشکلات درونی سازی و برونی سازی شده دختران. فصلنامه روانشناسی خانواده، ۱(۲)، ۳-۱۸٫

محمدپور، احمدرضا، ويکتور اميل فرانکل بنيانگذار معنادرماني، تهران، دانژه، ۱۳۸۹٫

مرادی، محمد راضی؛ اعتمادی، احمد و نعیم آبادی، الهام. (۱۳۸۹). اثربخشی مشاوره گروهی بر اساس نظریه انتخاب ویلیام گلاسر با دانش آموزان قربانی قلدری ، به منظور افزایش توان مقابله با رفتارهای قلدرانه. مجله مطالعات روان شناختی، ۶(۴)، ۱۱-۳۶٫

ملکی تبار، محمود و ریاحی، موسی. (۱۳۹۴). بررسی اثربخشی مشاوره گروهی بر مبنای نظریه انتخاب بر کاهش اعتیاد به اینترنت، مجله طب انتظامی، ۵(۵)، ۳۳۱- ۳۴۰٫

میرزایی ، بهدخت . ( ۱۳۸۹ ) . بررسی میزان توجه به مولفه های شادکامی در برنامه درسی هنر دوره راهنمایی تحصیلی ایران . پایان نامه کارشناسی ارشد مشاوره دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت .

نیکبخت ، الهام ، عبد خدایی ، محمد سعید ؛ و حسن آبادی  ، حسین ( ۱۳۹۲ ) . اثر بخشی واقعیت درمانی گروهی بر افزایش انگیزش تحصیلی و کاهش اهمالکاری تحصیلی دانش آموزان . مجله پژوهش های روان شناسی بالینی و مشاوره ۳ ( ۲ ) ؛ ۹۴-۸۱ .

 

* منابع انگلیسی

Aghamohammadian-Sharbaf H. A survey on effectiveness of group therapy and psychological cognitional approach. PhD. Dissertation. Tehran: Tarbeyat Modarres University, College of educational sciences and psychology; 1996.p.14- 39. (Persian)

Balkis . M. & Duru , E . ( 2007 ) . The evaluation of the major characteristics and aspects of the procrastination in the framework of psycholoiccal counseling and guidance Educational Sciences : Theory & Practice , 7 , 376-385 .

Beck, A. T., Steer, R. A., & Garbin, M. G. (1988). Psychometric properties of the Beck Depression Inventory: Twenty-five years of evaluation. Clinical Psychology Review, 8, 77–۱۰۰٫

Bhargava , R( 2013 ) . The use of reality therapy with a depessed deaf adult . Clinical Case Studies , 12 ( 5 ) : 388-396 .

Biswas –Diener , R ., & Dean , B . ( 2007 ) . Positive Psychology Coaching , Putting the Science of Happiness to Work for Your Clients . Hoboken , NJ: John Wiley & Sons , Inc .

Chiara MA . Multidimensional optimism and well – being : A prospecrivw study of multiple consents of optimism as protective factor folloeing high stress . Doctoral dissertation . Temple University , Philadelphia 2002 .

Darbai M. Study of efficiency of teaching choice theory and reality therapy courses on increasing of intimacy among irreconcilable wives. MA. Dissertation. Tehran: Welfare and Rehabilitation University; 2007.p. 86. (Persian)

Dimatheo, M. R. (1991). Health psychology, second volume; translation of Seyed Mehdi Moosavi Asl et al. (2008). Tehran: Samt Press. [Persian]

Glasser  W,Reality Therapy , tranalated gy Ali Sahebi publishing sayeye sokhan 2012: 129 .

Glasser , W. ( 2003 ) . Reality therapy . The Glasser institute Cited 2003 , Available  from htm . http : // www .wglasser . com / index .

Glasser, W. (1998). Choice Theory, New York: HarperCollins.

Glasser, W. (2000). Counseling with Choice Theory: The New Reality Therapy, New York: HarperCollins.

Greenberg, M. T., Domitrovich, C., & Bumbarger, B. (2001). The prevention of mental healt disorders in scool- aged chikdren: Current state of the field. Prevention and Treatment, 4(1), 1- 62.

Kakia L. Effect of group counseling based on reality therapy on identity crisis in students of guidance schools. J Fundament Mental Health 2010; 1:430-437. (Persian)

Lazarus,s. & s.folkman (1984), stress Appraisal and coping, New York. Springer.

Loyd , B . D . ( 2005 ) . The effectiveness of reality therapy / choice theory principles on high achool student perception of needs satisfaction and behaviorl change . International Journal of

Lybomirsky S . why are some people happier than others ? The rolse of cognitive and notivational processes in wellbeing . American 2000 ; 3 ( 56 ) : 239-49 .

Pound , P. (2009). Choie therapy and psycho cdcuate ion for parents of out – of –competition adolesccnt Intenational Journal of Reality Therapy , 29, 34 -49.                                                                                                    

Schoo , A. , HaBell ,S., & bell, M. (2009). Choice needs and the fiter. International Journal of theory and choosing presence: A reflrction on Reality Therapy, 29, 1- 24.                                                                                      

Stobe , J . & Rambow . A , ( 2007 ) Perfectionism in adolescent school students . Relation with motivation , achievement , and well-being , Personality and Individual Differences 42 , 1379-1389 .

Taylor, J. L., & Novaco, R. W. (2005) . Anger treatment for people with developmental Disabilities: A theory, evidence and manual based approach. John Wiley &Sons, Ltd.

Weist, M. D., Sander, M A., Axelrod Lowie, J., & Christodulu, K. V. (2002). The expanded school mental health ramework. Chilhood Education, 78(5), 269-73.

World Health organization (2014). Global status report on alcohol and health-Available online at http://apps. Who. Int/ iris/   bitstream/10665/1127736/1/9789240692763_eng. Pdf.

 

پاورقی

[۱] مشاور، دکتری روانشناسی، آموزش و پرورش.ghaznfari.asra@gmail.com                                                                

[۲] مشاور، آموزش و پرورش.Shirazi.Mahnaz@gmail.com                                                                                             

[۳] . Lazarus

[۴] .Folkman

[۵]. Dimaeto

[۶] Oxford Happiness Inventory

[۷] . One Way Kolmogorov-smirnov

[۸]. Box` s M

[۹] . Bartlett's Test of sphericity

[۱۰] . Wilks' Lambda

ارسال نظر